Nguyễn Siêu –
Ngọn bút và đạo học
Chuyện
kể rằng có một cậu học trò ở tuổi 12 đã tự tay làm bức hoành phi treo nơi buồng
học của mình với hai "lạc thiên". "Lạc" là vui, vui thú,
thích thú, yên vui. "Thiên" là trời, là vũ trụ cũng như đạo lý. Từ
điển Hán - Việt giải nghĩa như vậy. "Lạc thiên" là yên vui với đạo
trời. Cậu học trò ấy là Nguyễn Siêu (1799-1872), từ thuở ấu thơ đến lúc nhắm
mắt xuôi tay, 74 đời sống trọn ven với đạo lý "Lạc thiên" ấy, để lại
cho hậu thế cả một sự nghiệp đồ sộ về giáo dục con người và nghiên cứu học
thuật, nhưng trước hết là nhân cách sáng chói về tài năng và đức độ.
Con
người ấy, danh nhân văn hoá ấy đã được người đời sau chung đúc lại bao lời ngợi
ca trong hai câu mười chữ: "Nhất đại Phương Đình bút. Thiên thu kiểm thuỷ
biên", tạm dịch là: "Một trời ngọn bút Phương Đình, nghìn năm bên hồ
Hoàn Kiếm". Phương Đình là tên hiệu, là bút danh của Nguyễn Siêu, cũng là
tên một ngôi trường do ông lập ra để dạy học; ngôi trường ấy định vị ngày nay ở
vào khoảng các số nhà 12, 14 ngõ Trại Găng, phố Bạch Mai, tiếc rằng chẳng còn dấu tích gì còn lại.
Ngọn bút của Phương Đình, cái ngọn bút lông mà ông đã dùng để chữa bài, sửa văn
cho bao lớp học trò và cho cả Tự Đức - nhà vua, nhà thơ uyên bác sử sách văn
chương. Ngọn bút ấy ông đã dùng để viết nên hàng ngàn trang thơ, văn, kí, khảo
cứu về Địa lí, Lịch sử, Xã hội. Ngọn bút ấy đã viết nên bao bản tấu trình gửi
về triều đình giãi bày những nỗi thống khổ của dân chúng, cùng những kế sách
nhằm thực hiện "Quốc thái, Dân an"; để rồi sau đó ông đã bị giáng chức, treo
ấn từ quan, lui về dạy học và viết sách. Ngòi bút ấy đã hoá thành "Tháp
bút" cùng "Đài nghiên" do ông tạo dựng như một công trình kiến
trúc góp vào quần thể kiến trúc khu vực đền Ngọc Sơn cùng cầu Thê Húc, trấn Ba
Đình, nay trở thành di tích lịch sử văn hoá quốc gia của Thăng Long - Hà Nội,
của cả nước với bao nhiêu tự hào về đạo lý, truyền thống văn hiến của dân tộc
và của người trí thức, hiện lên trong ba chữ "Tả thiên thanh", tức là
"Viết lên trời xanh" do chính tay ông viết và được tạo trên thân Tháp
bút, như để nói với người đương thời và lớp hậu sinh một điều cốt tử: phải biết
trọng sự học, sự hiểu biết - một sự học, sự hiểu biết thật ngay thẳng, thật
trong trẻo đến vô cùng. Đó chính là sự minh triết của đạo học.
Về
đạo học! Nguyễn Siêu đã có một câu nổi tiếng: "Xưa nay đạo học không có
con đường tắt và nhà tranh vẫn hay có những người hiền tài". Lấy cái bất
biến của đạo lý mà xem xét cái vạn biến của thực tại cũng thấy ý nghĩa thời sự,
thâm sâu của những điều mà Nguyễn Siêu đã chắt lọc ra từ cả cuộc đời theo đuổi
sự học, và trong đó có hơn ba mươi năm làm nghề dạy học của ông. Vào đêm giao
thừa cũng như trong ngày đầu năm mới, người Thăng Long - Hà Nội, người Việt từ nhiều miền của
đất nước tản bộ quanh hồ Hoàn Kiếm, vãn cảnh đền Ngọc Sơn, dừng chân thắp nén
hương thành kính tưởng nhớ, ghi ơn tiền nhân, càng khắc sâu đạo lý sống của dân
tộc mà nguyện một lòng gìn giữ, bồi đắp.
hoangluu - Sưu tầm
Nguyễn
Phúc Nguyên: vị chúa kỳ công mở cõi đầu thế kỷ XVII
|
||||||||||||
22/11/2008 08:15 (GMT + 7)
|
||||||||||||
Chúa Đàng Trong
[Chúa Nguyễn Phúc Nguyên] không đóng cửa trước một quốc gia nào, ngài để cho
tự do và mở cửa cho tất cả người ngoại quốc cùng với tàu chở rất nhiều hàng
hoá. Trong bối cảnh giao lưu buôn bán quốc tế tấp nập và sôi động như vậy,
Hội An những thập kỷ đầu thế kỷ XVII đã đột khởi trở thành một đô thị, cảng
thị quốc tế tiêu biểu ở khu vực châu Á.
|
||||||||||||
Nguyễn Phúc Nguyên - bậc thông minh, tài trí hơn người Nguyễn Phúc Nguyên là con thứ 6 của chúa Nguyễn Hoàng, sinh năm Quý Hợi (1663), sau khi Nguyễn Hoàng đã vào trấn thủ ở Thuận Hoá được 5 năm. Là người đại diện cho xu thế phát triển của đất nước, Nguyễn Hoàng quyết chí vào Nam dựng nghiệp với hàng loạt những dự định lớn lao. Ông toàn tâm, toàn ý chăm lo phát triển kinh tế, tăng cường tiềm lực về mọi mặt, mở cửa buôn bán với nước ngoài để phát huy sức mạnh trong nước và dự tính những bước đi xa hơn cho các thế hệ con cháu. Lê Quý Đôn, người đứng trên lập trường của chúa Trịnh cũng không thể không ca ngợi: “Đoan quận công có uy lược, xét kỹ nghiêm minh, không ai dám lừa dối… chính sự khoan hoà, việc gì cũng thường làm ơn cho dân, phép tắc công bằng, nghiêm giữ quân sĩ có kỷ luật, cấm chấp kẻ hung bạo. Quân dân hai xứ đều mến yêu kính phục; thay đổi phong tục xấu, ai ai cũng cám ơn và mến đức. Chợ không có hai giá, trong dân gian không có trộm cướp, đêm không phải đóng cổng; thuyền ngoại quốc đến buôn bán, việc giao dịch phân minh, ai cũng cố gắng, toàn cõi nhân dân an cư lạc nghiệp. Hàng năm nộp thuế má để giúp việc quân, việc nước, triều đình cũng được nhờ” [1]. Trong số các con trai của Nguyễn Hoàng, người con đầu là Hà, con thứ hai là Hán, con thứ ba là Thành, con thứ tư là Diễn đều đã mất sớm; người con thứ năm là Hải thì phải gửi lại trên đất Bắc làm con tin, chỉ còn một mình Nguyễn Phúc Nguyên là người có đủ khả năng và điều kiện kế nghiệp cha. Tuổi nhỏ Nguyễn Phúc Nguyên đã tỏ ra là bậc thông minh, tài trí hơn người. Lớn lên ông càng bộc lộ tài năng kiệt xuất “ngày thường cùng các tướng bàn luận việc binh, tính toán có nhiều việc đúng. Thái Tổ biết có thể trao phó nghiệp lớn, vẫn để ý tới” [2]. Nguyễn Phúc Nguyên đã không phụ lòng tin của cha, thực hiện đầy đủ và trọn vẹn tất cả những gì mà người cha - chúa Nguyễn Hoàng trông đợi và uỷ thác.
I. Xây dựng một vương triều độc lập, thoát ly hẳn
sự lệ thuộc với triều đình vua Lê chúa Trịnh
Đây là mục tiêu số một của Nguyễn Hoàng khi quyết định vào Nam dựng
nghiệp. Tuy nhiên do điều kiện và hoàn cảnh lúc đó, ông phải hết sức kín đáo
để tránh mọi sự hoài nghi của chúa Trịnh. Trên danh nghĩa và cả trong thực
tế, Nguyễn Hoàng vẫn phải giữ quan hệ lệ thuộc với chính quyền Lê - Trịnh,
vẫn làm tướng tiên phong của Nam Triều đi đánh dẹp các dư đảng của nhà Mạc ở
Sơn Nam, Hải Dương, Sơn Tây, Thái Nguyên…
Cuối năm 1600, sau khi quyết định trở về ở hẳn Thuận Hoá, đẩy mạnh xây dựng chính quyền độc lập và không nghĩ đến việc quay trở về yết kiến vua Lê nữa, Nguyễn Hoàng vẫn phải giữ quan hệ hoà hiếu với chính quyền Lê - Trịnh, hàng năm vẫn phải nộp thuế má và xin kết nghĩa thông gia với Trịnh Tùng. Sự nghiệp xây dựng một vương triều độc lập của Nguyễn Hoàng tuy đã có cơ sở bước đầu nhưng vẫn còn hết sức mong manh. Đây chính là điều ông trăn trở nhất và cũng là sự uỷ thác cao nhất cho Nguyễn Phúc Nguyên trước lúc qua đời. Sách Đại Nam thực lục Tiền biên chép: “Chúa yếu mệt, triệu hoàng tử thứ sáu và thân thần đến trước đền trước giường, bảo thân thần rằng: “Ta với các ông cùng nhau cam khổ đã lâu, muốn dựng lên nghiệp lớn. Nay ta để gánh nặng lại cho con ta, các ông nên cùng lòng giúp đỡ, cho thành công nghiệp”. Rồi chúa cầm tay hoàng tử thứ sáu dặn bảo rằng: “Làm con phải hiếu, làm tôi phải trung; anh em trước hết phải thân yêu nhau. Mày mà giữ được lời dặn đó thì ta không ân hận gì”. Lại nói: “Đất Thuận Quảng phía Bắc có núi Ngang [Hoành Sơn] và sông Gianh [Linh Giang] hiểm trở, phía nam ở núi Hải Vân và núi Đá Bia [Thạch Bi Sơn] vững bền. Núi sẵn vàng sắt, biển có cá muối, thật là đất dụng võ của người anh hùng. Nếu biết dạy dân luyện binh để chống chọi với họ Trịnh thì đủ xây dựng cơ nghiệp muôn đời. Ví bằng thế lực không địch được, thì cố giữ vững đất đai để chờ cơ hội, chứ đừng bỏ qua lời dặn của ta” [3].
Thực hiện Di chúc của người cha, Nguyễn Phúc Nguyên đã từng
bước ly khai hẳn với triều đình Lê - Trịnh, không chịu nộp thuế, không về
chầu triều đình và đánh bại cuộc tấn công quy mô lớn của Trịnh Tráng vào năm
1627, mở đầu cho cuộc chiến tranh Trịnh - Nguyễn kéo dài 45 năm (từ năm 1627
đến năm 1672) với 7 chiến dịch quy mô lớn (trong đó có 6 cuộc quân Trịnh chủ
động tấn công vào địa phận của chúa Nguyễn).
Về hình thức thì đây là cuộc nội chiến ác liệt, kéo dài và không phân thắng bại, nhưng nếu xét theo mục đích của cuộc chiến tranh thì thất bại lại thuộc về chính quyền Lê - Trịnh. Lâu nay có nhiều cách đánh giá khác nhau về cuộc nội chiến Trịnh - Nguyễn. Đương nhiên cuộc chiến tranh đã tiêu huỷ sức người, sức của, triệt phá đồng ruộng xóm làng và dẫn đến chia cắt đất đai thống nhất của quốc gia Đại Việt thì ai cũng nhìn thấy rõ. Chúng ta không thanh minh, không bao biện cho các cuộc chiến tranh, nhất là các cuộc nội chiến huynh đệ tương tàn, nhưng chúng ta cũng không đánh đồng các bên tham chiến.
Hy vọng rồi đây cuộc nội chiến Trịnh - Nguyễn sẽ được nghiên
cứu đầy đủ và kỹ lưỡng hơn, chúng ta sẽ có những đánh giá khách quan và chính
xác về nó, nhưng trong điều kiện của tư liệu ngày nay, dưới cái nhìn toàn
diện về xu thế đang lên của vương triều chúa Nguyễn, chúng tôi tin rằng nhận
định sau đây của GS.TSKH Vũ Minh Giang là có sức thuyết phục: “Có thể nói việc Nguyễn Phúc Nguyên tìm mọi cách tách Thuận
Quảng ra khỏi sự kiểm soát của chính quyền Lê - Trịnh không phải chỉ là hành
động cát cứ phong kiến đơn thuần vì lợi ích của dòng họ Nguyễn. Nó còn phản
ánh một ước nguyện muốn thực thi những chính sách cai trị khác với đường lối
chính trị của Đàng Ngoài lúc đó đang theo xu hướng hoài cổ rập khuôn thời Lê
sơ, kìm hãm sự phát triển của xã hội. Về mặt khách quan việc làm của Phúc
Nguyên có lợi cho xu thế phát triển của lịch sử dân tộc” [4].
Từng bước ly khai khỏi chính quyền nhà Lê
Năm 1613 được lên ngôi chúa thì ngay năm sau, năm 1614 Nguyễn Phúc Nguyên quyết định bãi bỏ Đô ty, Thừa ty, Hiến ty theo thiết chế quân sự của hệ thống chính quyền nhà Lê. Tại Chính dinh, ông đặt ra ty Xá sai (coi việc văn án từ tụng, do Đô tri và Ký lục giữ), Tướng thần lại (coi việc trưng thu tiền thóc, phát lương cho quân các đạo, do Cai bạ giữ) và Lệnh sử (coi việc tế tự, lễ tiết và chi cấp lương cho quân đội Chính dinh, do Nha uý giữ). Bên cạnh đó còn các ty Nội Lệnh sử kiêm coi các thứ thuế, Tả Lệnh sử và Hữu Lệnh sử chia nhau thu tiền sai dư ở hai xứ về nộp Nội phủ. Tại các dinh ở ngoài, tuỳ theo từng nơi, có nơi Nguyễn Phúc Nguyên chỉ đặt một ty Lệnh sử, nhưng cũng có nơi đăt hai ty Xá sai và Tướng thần lại, có nơi kiêm đặt hai ty Xá sai và Lệnh sử để trông coi việc từ tụng của quân dân, sổ sách đinh điền và trưng thu thuế ruộng.
Đầu năm sau, năm 1615, các quy chế mới về chức trách và quyền
hạn của các phủ, huyện được ban hành. Theo quy chế này thì Tri phủ, Tri huyện
giữ việc từ tụng; các thuộc viên: Đề lại, Thông lại chuyên việc tra khám, Huấn
đạo, Lễ sinh chuyên việc tế tự...
Năm 1620 Nguyễn Phúc Nguyên lấy lý do chúa Trịnh vô cớ gây chiến đã quyết định chấm dứt hoàn toàn việc nộp cống thuế cho chính quyền Lê - Trịnh. Năm 1630 chúa Nguyễn Phúc Nguyên đã làm theo kế của Đào Duy Từ trả lại sắc của chúa Trịnh Tráng[5]. Đây không chỉ là sự khẳng định dứt khoát chính quyền chúa Nguyễn ở phía Nam là chính quyền độc lập, cắt đứt hẳn mọi quan hệ lệ thuộc với chính quyền Lê - Trịnh ở phía Bắc, mà còn đánh dấu quá trình chuyển đổi căn bản từ một chính quyền địa phương, mang nặng tính chất quân sự của nhà Lê - Trịnh sang một chính quyền dân sự của chúa Nguyễn. Đặc biệt trong quan hệ đối ngoại chúa Nguyễn Phúc Nguyên là vị chúa Nguyễn đầu tiên tự xưng là An Nam Quốc Vương, quan hệ với các nước trong tư thế của một quốc gia độc lập có chủ quyền. GS Kawamoto Kuniye cho rằng điều này đã “biểu lộ nhận thức quốc tế của chúa Nguyễn trước thời đại mới” [6].
Cải cách hành chính của Nguyễn Phúc Nguyên là cải cách có ý
nghĩa then chốt, đặt cơ sở cho những bước tiến xa hơn và vững chắc hơn của
triều đình chúa Nguyễn nói riêng và đất nước nói chung.
2. Mở rộng quan hệ giao thương với nước ngoài, thúc đẩy kinh tế hàng hoá trong nước, xây dựng Hội An thành thương cảng quốc tế phồn thịnh Năm 1602 chúa Nguyễn Hoàng có một quyết định hết sức sáng suốt là giao cho Nguyễn Phúc Nguyên làm trấn thủ dinh Quảng Nam, một vùng “đất tốt, dân đông, sản vật giàu có” và giữ vị trí “yết hầu của miền Thuận Quảng” [7]. Bối cảnh chính trị - kinh tế thế giới và khu vực giai đoạn cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII đã tạo thêm nhiều điều kiện thuận lợi để có thể khai thác và đánh thức nguồn lực trong nước. Chúa Nguyễn Phúc Nguyên trong thực tế phải được coi là người Việt Nam đầu tiên thực sự thành công trong chiến lược mở rộng quan hệ giao thương với nước ngoài và thúc đẩy kinh tế hàng hoá và đô thị trong nước phát triển lên một trình độ mới.
Trong số các nước phương Đông, Nguyễn Phúc Nguyên đặc biệt
quan tâm đến Nhật Bản. Ông không chỉ chủ động xúc tiến quan hệ giao thương
với tư cách chính thức của vị đứng đầu nhà nước An Nam (An Nam Quốc Vương),
tạo mọi điều kiện thuận lợi cho thương nhân đến sinh sống, buôn bán ở Hội An,
mà còn cho con gái yêu quý của mình sang làm dâu một gia đình thương nhân
Nhật Bản ở Nagasaki để thắt chặt hơn nữa quan hệ với giới đại thương Nhật.
Người con rể của Nguyễn Phúc Nguyên là Araki Sotaro vốn thuộc dòng dõi samurai ở Kumamoto đi thuyền mang cờ hiệu của công ty Đông Ấn Hà Lan VOC đến cập cảng Hội An vào năm 1619. Theo sách Ngoại phiên thông thư (quyển 13, tr 87-88) thì cũng đúng vào năm đó chúa Nguyễn Phúc Nguyên quyết định gả con gái của mình cho nhà lái buôn Nhật Bản tài ba này. Ít lâu sau cô đã theo người chồng Nhật Bản về định cư ở Nagasaki. Cô công chúa họ Nguyễn có cuộc sống thật sự hạnh phúc, đắc ý cùng chồng, để lại nhiều dấu ấn tốt đẹp trên đất Nhật Bản[8].
Mở cửa thương cảng Hội An, cấp phép cho
thuyền buôn ra vào
Từ năm 1593 Mạc phủ Toyotomi bắt đầu thi hành chính sách Châu ấn thuyền
(Shuinsen) cấp giấy phép cho thuyền buôn mở rộng quan hệ thông thương với các
nước Đông Nam Á. Nguyễn Phúc Nguyên đã cho mở rộng thương cảng Hội An trở
thành thương cảng chính không chỉ của Đàng Trong mà trên toàn khu vực tương đương
với Việt Nam và Đông Nam Á hiện nay đón nhiều nhất số thuyền buôn Nhật
Bản được cấp giấy phép chính thức.
Bên cạnh thuyền buôn Nhật Bản, thuyền buôn Trung Quốc, Đông
Nam Á và nhất là thuyền buôn phương Tây cũng cập bến Hội An ngày một
nhiều hơn và thường xuyên hơn. Christoforo Borri nhận xét: “Chúa Đàng Trong
[Chúa Nguyễn Phúc Nguyên] không đóng cửa trước một quốc gia nào, ngài để cho
tự do và mở cửa cho tất cả người ngoại quốc, người Hà Lan cũng tới như những
người khác, cùng với tàu chở rất nhiều hàng hoá của họ” [10].
Trong bối cảnh giao lưu buôn bán quốc tế tấp nập và sôi động như vậy, Hội An những thập kỷ đầu thế kỷ XVII đã đột khởi trở thành một đô thị, cảng thị quốc tế tiêu biểu ở khu vực châu Á[11].
Giáo sĩ dòng Tên người Ý là Christoforo Borri, sống tại
thị trấn Nước Mặn (nay thuộc huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định) những năm
1618-1622 đã mô tả về Hội An như sau: “Hải cảng đẹp nhất, nơi tất cả người
ngoại quốc đều tới và cũng là nơi có hội chợ danh tiếng chính là hải cảng
thuộc tỉnh Quảng Nam… Chúa Đàng Trong xưa kia cho người Nhật người Hoa chọn
một địa điểm và nơi thuận tiện để lập một thành phố cho tiện việc buôn bán
như chúng tôi đã nói.
Thành phố này gọi là Faifo (Hội An), một thành phố lớn đến độ người ta có thể nói được là có hai thành phố, một phố người Hoa và một phố người Nhật. Mỗi phố có một khu vực riêng, có quan cai trị riêng, và sống theo tập tục riêng. Người Hoa có luật lệ và phong tục của người Hoa và người Nhật cũng vậy” [12]. Đây là sự phát triển trội vượt, một hiện tượng kinh tế - xã hội hết sức độc đáo chưa từng xuất hiện trước đó, cũng không thấy lặp lại ở bất cứ đô thị nào trên đất Việt Nam nhiều thế kỷ tiếp sau. Kỳ sau: Mở rộng vùng Nam Bộ - Xây dựng đội Hoàng Sa, xác lập chủ quyền trên các vùng biển giữa Biển Đông
* Bài trích từ tham luận tại Hội thảo về
chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trong Lịch sử Việt Nam"
ngày 18 - 19/10/2008.
----------------------------------------------------------------- Ghi chú:
[1] Lê Quý Đôn: Toàn tập (Phủ Biên tạp lục), T.1, Bản dịch Nxb
KHXH, Hà Nội, 1977, tr 50.
[2] Quốc sử quán triều Nguyễn: Đại Nam thực lục, T.1, Bản dịch Nxb
Giáo dục, Hà Nội, 2002, tr 38.
[3] Quốc sử quán triều Nguyễn: Đại Nam thực lục, T.1, Bản dịch đã
dẫn, tr 37.
[4] Vũ Minh Giang: Đào Duy Từ đã chọn Nguyễn Phúc Nguyên để
phò giúp, trong Đào Duy Từ (1572-1634) Thân thế và sự nghiệp, Thanh Hoá,
1993, tr 153.
[5] Quốc sử quán triều Nguyễn: Đại Nam thực lục, TI, Bản dịch đã
dẫn, tr 45- 46.
[6] GS Kawamoto Kunye: Nhận thức quốc tế của chúa Nguyễn ở
Quảng Nam
trong Đô thị cổ Hội An, Nxb KHXH, H, 1991, tr 178. Trong bài viết này tác giả
đã căn cứ theo sách Ngoại phiên thông thư xác định đời chúa Nguyễn Hoàng còn
ghi hiệu mỗi lần khác nhau, không thống nhất, nhưng từ đời chúa Nguyễn Phúc
Nguyên trở đi đều tự xưng là An Nam Quốc Vương để phát triển hệ thống ngoại
giao với các nước, trong đó có Nhật Bản.
[7] Quốc sử quán triều Nguyễn: Đại Nam thực lục, T.1, Bản dịch đã
dẫn, tr 35- 36.
[8] Tham khảo Nguyễn Quang Ngọc: Về quan hệ giao thương Nhật –
Việt đầu thế kỷ XVII qua cảng Nagasaki
trong Kỷ yếu Nghiên cứu Văn hoá quốc tế của Đại học nữ Chiêu Hoà số 9, năm
2003, tr 111-115. Tại Nagasaki đến nay vẫn còn dấu tích khu nhà ở, di tích mộ
vợ chồng Araki, bia đá, gương đồng (là của hồi môn của công chúa), phong tục
cúng giỗ và nhất là lễ hội rước công chúa hàng năm vẫn được tổ chức vào mùa
thu tại khu Motoshikkui.
[9] Giấy phép Mạc phủ chính thức cấp cho thuyền buôn ra nước
ngoài buôn bán được gọi là Shuinijo. Tham khảo thêm Vũ Minh Giang: Người
Nhật, phố Nhật và di tích Nhật Bản ở Hội An trong Đô thị cổ Hội An, Sđd tr
206-207.
[10] Christoforo Borri, Xứ Đàng Trong năm 1621, Bản dịch Nxb
thành phố Hồ Chí Minh, 1998, tr 92.
[11] Ngày 4 tháng 12 năm 1999 UNESCO đã ghi Đô thị cổ Hội An
vào danh sách Di sản văn hoá Thế giới vì “Hội An là biểu hiện vật thể nổi bật
của sự kết hợp các nền văn hoá qua các thời kỳ trong một thương cảng quốc tế”
(tiêu chí 2) và “Hội An là điển hình tiêu biểu về một cảng thị châu á truyền
thống được bảo tồn một cách hoàn hảo” (tiêu chí 5). Tất cả những đặc điểm nổi
bật này của cảng thị Hội An đều được khẳng định một cách tuyệt đối trong thời
kỳ trị vì của chúa Nguyễn Phúc Nguyên.
[12] Christoforo Borri, Xứ Đàng Trong năm 1621, Bản dịch đã
dẫn, tr 91-92.
|
Trung thu
Hàng năm đến ngày rằm tháng Tám, vầng
trăng tròn vành vạch chiếu ánh sáng lộng lẫy xuống thế gian. Ở Trung Quốc,
người ta làm lễ trông trăng để đoán vận mệnh quốc gia, dự đoán nắng mưa, mùa
màng. ánh trăng huyền diệu còn nuôi dưỡng nguồn cảm hứng thi ca.
Theo cổ học Đông Phương, trong Ngũ Hành
(kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ) Trăng thuộc thủy. Thuỷ quyết định nghề nông. Ngày
rằm tháng Tám, nhân dân quan sát màu sắc của Trăng để tiên đoán mùa màng. Trăng
vàng: được mùa tơ tằm. Trăng xanh lục: hạn hán, bão lụt, mất mùa. Trăng màu da
cam: nước thịnh trị, thái bình.
Nhà thơ Đỗ Phủ đời Đường ngắm trăng thu
gợi nguồn cảm hứng thi ca. Bài Thi hứng nhà thơ nhìn trăng nhớ cố hương:
"Lác đác
rừng phong hạt móc sa
Ngàn thu hiu hắt, khí thu mờ"
(Nguyễn Công Trứ dịch)
Ngàn thu hiu hắt, khí thu mờ"
(Nguyễn Công Trứ dịch)
"Vàng lá
rừng phong hạt móc bay
Non vu hiu hắt phủ hơi may"
(Ngô Tất Tố dịch)
Non vu hiu hắt phủ hơi may"
(Ngô Tất Tố dịch)
Một tích khác kể:
Cuối đời Tây Hán, Vương Mãng cướp ngôi
Vua. Lưu Tú nổi lên chống Vương Mãng. Lưu Tú bị vây hãm, quân tướng đói khát rã
rời. Lưu Tú bày hương án cầu trời. Dường như lời khẩn cầu động tới Thiên Đình,
quân lính đào được khoai môn bùi ngon, ăn qua cơn đói và tìm thấy cả những quả
bưởi thơm ngọt. Sau đó, viện binh đến cứu Lưu Tú . Ngày Lưu cầu trời là ngày
rằm tháng Tám. Vương Mãng bị giết. Hai năm sau, Lưu Tú lên ngôi Vua lấy tên là
Quang Vũ (nhà Hậu Hán hay Đông Hán) lấy ngày rằm tháng Tám kỷ niệm tạ trời đất,
cúng khoai và bưởi, thêm cả bánh "Trung thu nguyệt Bỉnh".
Sau này, ngày rằm tháng Tám trở thành
ngày Tết dân gian. Nó biểu hiện mối giao cảm hài hoà giữa con người và thiên
nhiên.
Tết Trung thu có từ bao giờ?
Theo sử sách, Tết Trung thu đã có cách
đây ít nhất 2.000 năm. Từ thời cổ xưa, các vị vua chúa có tục lệ tế mặt trời
vào mùa xuân, tế mặt trăng vào mùa thu.
Theo Âm lịch, ngày 15 tháng 8 là chính
giữa mùa thu được coi là ngày "lành" để làm lễ tế thần mặt trăng.
ở nước ta và một số nước châu á khác,
ngày 15 tháng 8 Âm lịch hằng năm được lấy làm ngày Tết Trung thu.
Tục lệ ăn bánh hình mặt trăng trong dịp
Tết Trung thu đã có từ thời Bắc Tống ở Trung Quốc, cách đây trên 1.000 năm.
Trong đêm 15 tháng 8 Âm lịch hằng năm,
khi trăng rằm tỏa sáng, lễ tế thần mặt trăng bắt đầu. Trên bàn thờ có hoa quả,
có bánh hình mặt trăng còn gọi là bánh "đoàn viên", bởi lẽ, trong dịp
này, cả gia đình có dịp đoàn tụ để cùng ăn bánh và cùng thưởng thức ánh trăng
thu trong trẻo và bầu không khí ấm áp của đêm rằm đến với mọi nhà.
Đêm Trung thu, các em rước đèn, múa sư
tử. Ngoài Bắc gọi là múa sư tử, trong Nam gọi là múa lân. Lân còn gọi là
kỳ lân. Kỳ là tên con đực, lân là tên con cái. Lân là con vật đứng thứ hai
trong tứ linh: long (rồng), lân, qui (rùa), phụng (phượng hoàng). Lân là con
vật thần thoại, thân hươu, móng ngựa, đuôi bò, miệng rộng, mũi to, có một sừng
ở ngay giữa trán, lông trên lưng ngũ sắc, lông dưới bụng màu vàng. Tục truyền,
lân là con vật hiền lành, chỉ có người tốt mới nhìn thấy nó được.
Thoạt nhìn, đầu lân giống đầu sư tử. Do
vậy, người ta gọi múa lân thành múa sư tử.
ở một vài địa phương, có tục các em rước
đèn kéo quân trong dịp Tết Trung thu. Đèn kéo quân hình vuông, cao khoảng 80cm,
rộng mỗi bề khoảng 50cm. Bốn mặt đều phết giấy Tàu bạch như giấy bóng mờ hiện
nay. Phía trên và phía dưới có đường viền sặc sỡ. Bên trong có một tán giấy
hình tròn. Khi đốt đèn, hơi lửa bốc lên, tán giấy xoay quanh. Đèn kéo quân còn
gọi là đèn chạy quân vì hình đoàn quân cứ liên tục kéo đi, chạy đi không ngừng
hết vòng nọ đến vòng kia. Chỉ khi nào đèn hết dầu (nến), đèn tắt thì các tán
không quay nữa. Đèn có bốn mặt, hình ảnh xem ở mặt nào cũng được.
Trẻ em rất thích ăn bánh Trung thu, múa
lân và rước đèn kéo quân. Từ đó, Tết Trung thu nghiễm nhiên trở thành Tết của
các em từ hàng ngàn năm nay.
Nguyễn Xuyến (Báo SGGP
Sự tích đèn kéo quân
Ngày xưa, gần đến dịp tết Trung thu,
theo lệnh Vua, dân chũng nô nức thi nhau chế ra những chiếc đèn kỳ lạ nhưng
không có chiếc đèn nào làm cho Vua vừa ý.
Bấy giờ, có một nông dân nghèo khó tên
là Lục Đức. Lục Đức mồ côi cha, ăn ở với mẹ rất hiếu thảo. Một hôm nằm mơ, Lục
Đức thấy một vị thần râu tóc bạc phơ hiện ra phán rằng:
- Ta là Thái Thượng Lãn Quân, thấy nhà
ngươi nghèo khó nhưng ăn ở hiếu thảo với mẹ, vậy ta bày cho ngươi cách làm
chiếc đèn dâng Vua.
Hôm sau theo lời dặn của Thần, Lục Đức
cùng mẹ lấy những thân trúc trắng cùng giấy màu để làm chiếc đèn. Thời gian qua
mau, khi chiếc đèn làm xong là ngày rằm tháng 8 cũng vừa đến. Chàng vui mừng
cùng mẹ đem chiếc đèn vào kinh thành dâng vua. Nhà Vua xem, thấy chiếc đèn vừa
lạ, vừa nhiều màu sắc lại biết chuyển động nên rất hài lòng. Khi Vua hỏi ý
nghĩa của chiếc đèn, Lục Đức theo lời Thần tâu rằng:
Thưa bệ hạ, thân trúc ở giữa đèn là biểu
hiện trục khôn, cái chong chóng quay sáu mặt biểu tượng cho sáu cá tính của con
người: thương, ghét, giận, buồn, vui, hờn.
Cái chong chóng quay luôn luôn, tượng
trưng cho con người hay thay đổi cũng có căn do, đó là đạo làm người. Chong
chóng quay luôn cũng nhờ ánh đèn soi sáng, thì con người tốt lành cũng nhờ đạo
đức. Sáu mặt của chiếc đèn làm bằng giấy tươi sáng biểu hiện những cá tính của
con người.
Vua truyền đem đèn cho dân chúng cùng
xem. Đèn đốt lên làm quay chong chóng. Hiện lên sáu màu sắc rực rỡ là hình ảnh
vua, quan, người, ngựa nối đuôi nhau. Tất cả những hình nhân trên đèn được làm
bằng giấy nhờ sự khéo léo của mẹ con Lục Đức. Vua ban thưởng cho mẹ con chàng
rất hậu và phong cho Lục Đức làm Van Hộ Hầu.
Từ đó, mối khi đến tết Trung thu, nhớ
lại sự tích người con hiếu thảo Lục Đức dân chúng đua nhau bắt chước chàng làm
nên những chiếc đèn màu rực rỡ gọi là đèn kéo quân.
Nguyễn Thái Sơn (Báo TNTP)
Tết Trung thu
Trung thu là giữa mùa thu, Tết Trung Thu
như tên gọi đến với chúng ta vào đúng giữa mùa thu tức là vào rằm tháng Tám âm
lịch. Tết Trung Thu là tết của trẻ em.
Ngay từ đầu tháng, Tết đã được sửa soạn
với những cỗ đèn muôn mầu sắc, muôn hình thù, với những bánh dẻo, bánh nướng mà
ta gọi gồm là bánh trung thu, với những đồ chơi của trẻ em muôn hình vạn trạng,
trong số đó đáng kể nhất của thời xưa là ông Tiến sĩ giấy.
Trẻ em đón tết có đèn xếp, đèn lồng, đèn
ông sao, đèn con giống... sặc sỡ thắp sáng kéo nhau đi từng đoàn ca hát vui vẻ,
tối tối cùng nhau đi nhởn nhơ ngoài đường, ngoài ngõ.
Và khi rằm tới, có những đám múa sư tử
với tiếng trống, tiếng thanh la thật náo nhiệt. Trong dịp này, để thưởng trăng
có rất nhiều cuộc vui được bày ra. Người lớn có cuộc vui của người lớn, trẻ em
có cuộc vui của trẻ em.
* Thi cỗ và thi đèn
Trong ngày Tết Trung Thu người ta bày cỗ
với bánh trái hình mặt trăng, treo đèn kết hoa, nhảy múa ca hát, múa lân rất
tưng bừng. Nhiều nơi có những cuộc thi cỗ, thi làm bánh của các bà các cô. Trẻ
em có những cuộc rước đèn và nhiều nơi có mở cuộc thi đèn. Nhiều gia đình bày
cỗ riêng cho trẻ em và trong mâm cỗ xưa thường có ông tiến sĩ giấy đặt ở nơi
cao đẹp nhất, xung quanh là bánh trái hoa quả. Sau khi chơi cỗ trông trăng, các
em cùng nhau phá cỗ, tức là ăn mâm cỗ lúc đã khuya.
* Hát Trống quân
Tết Trung Thu ở miền Bắc còn có tục hát
trống quân. Đôi bên nam nữ vừa hát đối đáp với nhau, vừa đánh nhịp vào một sợi
dây gai hoặc dây thép căng trên một chiếc thùng rỗng, bật ra những tiếng
"thình thùng thình" làm nhịp cho câu hát. Những câu hát vận (hát theo
vần, theo ý) hoặc hát đố có khi có sẵn, có khi lúc hát mới ứng khẩu đặt ra.
Cuộc đối đáp trong những buổi hát trống quân rất vui và nhiều khi gay go vì
những câu đố hiểm hóc.
* Múa Sư tử (múa lân)
Vào dịp Tết Trung Thu có tục múa Sư tử
còn gọi là múa Lân. Người ta thường múa Lân vào hai đêm 14 và 15. Đám múa Lân
thường gồm có một người đội chiếc đầu lân bằng giấy và múa những điệu bộ của
con vật này theo nhịp trống. Đầu lân có một đuôi dài bằng vải màu do một người
cầm phất phất theo nhịp múa của lân. Ngoài ra còn có thanh la, não bạt, đèn
màu, cờ ngũ sắc, có người cầm côn đi hộ vệ đầu lân... Đám múa Lân đi trước,
người lớn trẻ con đi theo sau. Trong những ngày này, tại các tư gia thường có
treo giải thưởng bằng tiền ở trên cao cho con lân leo lên lấy.
Trẻ em thì thường rủ nhau múa Lân sớm
hơn, ngay từ mùng 7 mùng 8 và để mua vui chứ không có mục đích lĩnh giải. Tuy
nhiên có người yêu mến vẫn gọi các em thưởng cho tiền.
Trung thu khắp nơi
Nhật Bản
Mỗi nǎm nước Nhật có hai hội thưởng
trǎng (theo Âm lịch). Hội đầu là ZYUYOGA, gắn với phong tục cổ truyền
"Otsuki-mi" (có nghĩa là ngắm trǎng vào ngày rằm giữa mùa thu), kế
đến là hội ZYUSANYA nhằm ngày 13 tháng 10. Theo tục lệ, hễ ai đã dự hội trǎng
đầu thì cũng phải dự hội thưởng trǎng sau, nếu không sẽ gặp xui xẻo. Trẻ em
Nhật Bản rước đèn cá chép trong các hội thưởng trǎng. Đứa trẻ nào cũng có đèn
cá chép kể từ khi lọt lòng mẹ vì cá chép tượng trưng cho lòng can đảm, nhất là
đối với các em trai. Truyền thuyết cho rằng cá chép là hiện thân của võ sĩ
SAMOURAI vì nó dám lội ngược dòng thác nước. Theo truyền thống, để chuẩn bị cho
đêm ZYUYOGA, mọi gia đình đều dùng cỏ bông bạc để cắm thay hoa trong nhà. Mâm
cỗ trông trǎng (gồm: Bánh nhân táo, dưa hấu, hạt dẻ và các loại hoa quả khác)
được bày trên một bệ đứng hoặc bàn, đặt ở ngoài hiên nhà hoặc gần cửa sổ. Người NB
cho rằng có thỏ sinh sống trên mặt trǎng, vì vậy khi ngắm trǎng thường tưởng
tượng như đang thấy hình một chú thỏ đang ǎn bánh bao.
Trung Quốc
Rằm tháng tám hay rằm Trung thu là một
trong những lễ hội được tổ chức lớn nhất ở Trung Quốc - được tổ chức vào ngày
15-8 âm lịch. Người xưa cho rằng đó là ngày mà mặt trǎng đạt tới độ sáng nhất
và tròn nhất.
Rằm tháng tám hay được gọi là lễ hội của
phụ nữ. Mặt trǎng tượng trưng cho vẻ đẹp và sự duyên dáng. Trong khi người
phương Tây thờ Mặt trời biểu trưng cho sức mạnh thì người phương Đông lại
ngưỡng mộ mặt trǎng. Mặt trǎng tượng trưng cho đức hạnh của người phụ nữ và
đồng thời còn là một người bạn đáng tin cậy. Người Trung Quốc thường đặt tên
cho con gái là Nguyệt với mong ước chúng sẽ đáng yêu và xinh đẹp như trǎng vậy.
Ở Trung Quốc có rất nhiều truyền thuyết
về chị Hằng. Nếu nhìn lên mặt trǎng đúng ngày rằm Trung thu trẻ con sẽ nhìn
thấy được chị Hằng, lúc đó nếu em nào có điều ước với chị Hằng trên cung trǎng
thì sẽ được toại nguyện.
Người Trung Hoa tổ chức lễ mừng trǎng
vào đêm rằm tháng 8. Đêm ấy, họ bầy tiệc cũng ông bà, cha mẹ và quây quần ǎn
bánh Trung thu. Sau đó, trẻ em và người lớn dự những cuộc vui chơi như múa lân,
rước đèn cá chép hay đèn kéo quân. Tương truyền, đèn cá chép do ông Bao Công
nghĩ ra để trừ yêu quái do cá chép biến thành, thường hiện ra vào các đêm
trǎng. Mặt trǎng cũng là chủ đề cho những bài thơ, đêm đó cũng dành cho những
hẹn hò đôi lứa, là lúc mà bạn hữu gặp nhau. Ngày rằm tháng tám mang một ý nghĩa
thật đặc biệt cho tất cả những ai tin vào sức mạnh siêu nhiên của Mặt trǎng.
Campuchia
Lễ mừng Trung thu của người dân
Campuchia không diễn ra vào dịp trung thu tháng 8 mà chậm lại đến tết Hạ Nguyên
Âm lịch. Họ vẫn giữ lễ mừng trǎng, lễ đó gọi là "OK OM POK" hay
"pithi sampes prǎk khe". Buổi lễ được tổ chức vào ban đêm, với các lễ
vật như cốm dẹp, chuối, các loại khoai, mía... Họ cũng tổ chức các cuộc vui như
hát tuồng, thả đèn giấy và thả thuyền trên những con sông.
Hàn Quốc
Chusok hay còn gọi là lễ tạ ơn được tổ
chức vào ngày rằm tháng tám là một trong những ngày lễ lớn nhất ở Hàn Quốc. Lễ
hội diễn ra suốt vụ mùa, vì thế đây là dịp để người dân lễ tạ tổ tiên đã mang
lại cho họ lúa gạo và quả ngọt.
Lễ hội được tổ chức từ đêm trước đêm rằm
và chỉ kết thúc sau ngày 15/8 âm lịch. Trong dịp này, người Hàn Quốc luôn dành
3 ngày nghỉ để quây quần bên gia đình và bè bạn. Mọi người cùng nhau thưởng
thức mòn bánh "Songphyun". Thứ bánh đặc biệt này được làm từ gạo, đậu
xanh, vừng và hạt dẻ. Sau đó, cả gia đình đi thǎm mồ mả, tổ tiên để bày tỏ lòng
kính trọng, họ cúng gạo và hoa quả. Buổi tối, trẻ em mặ hanbok "một loại
váy cổ truyền Hàn Quốc) mà chúng rất yêu thích, cùng nhày múa vòng tròng dưới
ánh trǎng. Cũng như ngày lễ tạ ơn ở Mỹ, Chusok là dịp để gia đình cùng tổ chức
tạ ơn chúa trời.
Trò chơi một thuở
Trẻ con thời nào cũng nghịch, tớ mới
khám phá ra điều ấy khi ông nội móm mém kể rằng ông nội còn cất trong kho chiếc
gậy tre ngày xưa vẫn dùng để gọi bố tớ về nhà sau mỗi cuộc đánh quay, bắn súng
phốc ngoài bãi bóng...
Còn bố thi thoảng lại lắc đầu: "Trẻ
con bây giờ ngoài mấy cái trò chơi nhét pin chạy ì xèo, lồi mắt vì ngồi
trước màn hình tivi, máy tính thì chẳng còn gì để chơi". Tất nhiên, tớ
không hẳn đống ý với bố vì trẻ con mỗi thời mỗi khác, nhưng mẹ bấm tớ ngồi yên
nghe bố kể chuyện. Khơi đúng mạch có khác, bố càng lúc càng say sưa...
Mỗi dịp phiên chợ hoặc ngày lễ ngày tết,
cả lũ trẻ con cùng phố lại lếch thếch kéo nhau đi mau đồ chơi. Đứa nào đứa ấy
phải đập lợn đất để chơi xả láng trong những ngày này. Có thứ đồ chỉ vài xu đến
một hào là cùng. Ngày ấy, xịn như chú Khoát con ông Môn bán phở mới có cái tàu
thuỷ bằng sắt tây sơn xanh đỏ, đổ dầu hoả cho vào chậu nhôm đầy nước mới chạy
phạch phành phạch, xì khói ngoằn nghoèo. Những đứa còn lại, đứa thì mua xúc sắc
quay, con rắn giấy chạy trên bánh xe bằng lõi cuộn chỉ, đứa lại mua quay, mua
chong chóng tre, rằm Trung thu thì mặt nạ ông địa, đầu sư tử, đèn kéo quân, đèn
lồng ngũ sắc... Nhiều nhà tất cả trẻ con đều chơi chung một thứ đồ chơi từ nǎm
ngoái được bọc cẩn thận trong giấy bóng để giành đến nǎm nay.
Ngày xưa đồ chơi đơn giản thế sao hấp
dẫn bọn trẻ chơi mê mải đến quên ǎn quên ngủ, hò hét loạn cả khu tập thể. trò
chơi thì nhiều vô kể nên những trò nghịch dại cũng chẳng hiếm. Bố cho tớ xem
những vết tích của một thời như: cái sẹo đuôi mắt trái do đánh khǎng, vết quay
bổ gần mắt cá chân đến bây giờ tỉnh thoảng vẫn còn buốt. Chú Hoà em bố vì chơi
súng phốc cũng suýt bị đi bệnh việm mổ mắt. Còn biết bao nhiêu chuyện mà bố kể
tớ cứ mắt chữ O miệng chữ A giỏng tai lên mà nghe. Công nhận tuổi thơ của bố có
nhiều chi tiết "dữ dội" thật. Bố bảo tuổi thơ của bố có thể viết
thành truyện ký giống như "Dế mèn phiêu lưu ký" của nhà vǎn Tô Hoài.
Mẹ tủm tỉm cười "Bố chỉ ước ao bao giờ cho đến... ngày xưa thôi. Thế nên
mai cả nhà lên Hàng Mã đi tìm hộ bố cái ngày xưa. Tớ hưởng ứng liền vì tim chắc
mình cũng sẽ được... ǎn theo.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét